در اندیشه اصیل اسلامی، کار و کوشش تنها ابزاری برای تأمین نیازهای مادی نیست؛ بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از ساختار ایمان و بندگی خداوند به شمار می‌آید. برخلاف دیدگاه‌هایی که دین‌داری را در گوشه‌نشینی و دوری از فعالیت‌های اجتماعی جست‌وجو می‌کنند، تعالیم پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) نشان می‌دهد که پویایی، عرق ریختن برای کسب روزی حلال و دوری از تنبلی، از والاترین جلوه‌های جهاد در راه خداست. در مکتب اهل بیت(ع) کرامت انسان با بازوان تلاشگر فرد حفظ می‌شود و کسی که برای بی‌نیازی خود و بستگانش زحمت می‌کشد، نه تنها باری بر دوش جامعه نیست؛ بلکه پایه‌های اخلاق و آرامش روانی خود و اطرافیانش را استوار می‌کند. در ادامه، مروری بر آموزه‌های دینی در مورد اهمیت تلاش برای معاش و روزی حلال داریم.
پیوند میان ایمان و کار
ایمان راستین زمانی بر جان انسان می‌نشیند که از مرحله باور ذهنی و ادعای زبانی فراتر برود و در صحنه رفتارهای فردی و اجتماعی آشکار شود. نمی‌توان ادعای دین‌داری داشت؛ اما در امور روزمره دچار رخوت و سستی شد. رسول خدا(ص) همیشه بر این نکته تأکید داشتند که اجزای دین مانند دانه‌های تسبیح به هم وابسته‌اند و کوتاهی در کار و کوشش، کل بنیان باورهای فرد را دچار تزلزل می‌کند: «الایمان فی عَشرةٍ: المعرفة و الطاعة و اعلم و العمل و الورع و الاجتهاد و الصّبر و الیقین و الرضا و التسلیم، فایّها فقد صاحبه بطل نظامه؛ ایمان در ۱۰ چیز است: شناخت، فرمانبری از خدا، علم، عمل، پاکدامنی، سخت‌کوشی، شکیبایی، یقین، خشنودی و تسلیم در برابر خدا. هر یک از این ۱۰ رکن کم شود، رشته ایمان از هم پاشیده می شود.» (بحارالانوار ج ۲۸، ص ۱۷۵) این کلام نبوی به روشنی نشان می‌دهد سخت‌کوشی هم‌تراز با شناخت، صبر و یقین قرار گرفته است. جامعه‌ای که خواهان پیشرفت معنوی است، ناگزیر باید کار و مسئولیت‌پذیری را جزو بالاترین فضائل فردی و جمعی بداند.
راز به ثمر نشستن برنامه‌ها
یکی از آسیب‌های بزرگ در مسیر کار، آغازهای پرشتاب؛ اما بی‌سرانجام است. کارشناسان همواره توصیه می‌کنند برای رسیدن به بهره‌وری پایدار، باید برنامه‌ها را با طمأنینه و مداومت پیش برد. معصومان(ع) نیز پیوستگی در عمل را حتی اگر حجم آن کم باشد، بسیار ارزشمندتر از اقدام‌های مقطعی و خسته‌کننده شمرده‌اند. امیرمؤمنان علی(ع) در سخنان گوهربار خود خط پایانی برای تلاش مؤمن قائل نمی‌شوند: «المداومة المداومة! فإن الله لم یجعل لعمل المؤمنین غایة الا الموت؛ در کار پیگیر باشید؛ زیرا خداوند برای کار مؤمنان پایانی جز مرگ قرار نداده است». (مستدرک الوسائل: ۱۷۷/۱۳۰/۱) پیوستگی در انجام وظایف، هم مانع فرسودگی جسم و روان می‌شود و هم نتایج ماندگارتری برای جامعه به بار می‌آورد.
سیره عملی پیشوایان دین
پیشوایان دینی ما هرگز در برج عاج ننشستند تا تنها دستور بدهند؛ بلکه خود در متن دشوارترین کارها حاضر می‌شدند. برای آن‌ها کار در مزرعه و باغ نه تنها مایه شرمساری نبود؛ بلکه مظهر افتخار و اقتدا به سنت پیامبران گذشته به شمار می‌رفت. صحنه‌های تاریخی فراوانی از امامان معصوم(ع) در دست است که نشان می‌دهد آن‌ها با دسترنج خویش نان سفره‌شان را تهیه می‌کردند. از ابوعمرو شیبانی نقل شده است: «امام صادق (ع) را دیدم که در دستش بیلی بود و ازاری ضخیم بر تن داشت و در بوستان خود کار می‌کرد و عرق از پشت او سرازیر بود. عرض کردم: فدایت شوم! اجازه بدهید من به جای شما کار کنم. فرمود: من دوست دارم که مرد برای تأمین معیشت خود در گرمای آفتاب اذیت شود». (الکافی: ۱۳/۷۶/۵) این روایت بیانگر آن است که کار کردن زیر آفتاب و تحمل سختی، گوهر انسانیت را صیقل می‌دهد و افتخاری است که اولیای الهی، خود مشتاقانه به استقبال آن می‌رفتند.
رعایت استاندارد و کیفیت
کار شایسته از دیدگاه تعالیم وحیانی، کاری است که سرسری، باری‌به‌هر جهت و ناقص انجام نشود. وجدان کاری و محکم‌کاری، ضامن سلامت اقتصادی و اعتماد میان اعضای جامعه است. اگر هر صنعتگر، کارمند یا تولیدکننده‌ای وظیفه خود را بی‌عیب به پایان برساند، بنیان جامعه استوار می‌شود. پیامبر خدا(ص) حتی در شخصی‌ترین و کوتاه‌مدت‌ترین مسائل، دقت و اتقان را اصل قرار می‌دادند: «إن الله تعالی یحب إذا عمل إحدکم عملاً إن یتقنه؛ خداوند تعالی دوست دارد که هر گاه فردی از شما کاری کند آن را محکم و بی عیب انجام دهد». (کنز العمال: ۹۱۲۸) تأکید بر اتقان، بیانگر آن است که اسلام صرف اشتغال را کافی نمی‌داند؛ بلکه کیفیت و مسئولیت‌پذیری را محور اصلی ارزش‌گذاری کار می‌شناسد.
غلبه بر تنبلی و اندوه
یکی از موانع جدی موفقیت، ترس از شکست و به تعویق انداختن اقدام‌هاست. تنبلی، ریشه بسیاری از ناکامی‌ها و زمینه‌ساز فرو رفتن در گرداب حسرت و افسردگی است. در کلمات حکیمانه حضرت علی(ع)، شجاعت در ورود به دلِ چالش‌ها به عنوان بهترین راهکار برای شکستن بن‌بست‌ها معرفی شده است: «إذا هبت أمراً فقع فیه، فإنّ شدّة توقّیه أعظم ممّا تخاف منه؛ هرگاه از کاری ترسیدی، خود را به کام آن بینداز؛ زیرا ترس شدید از آن کار، دشوارتر و زیانبارتر از اقدام به آن کار است.» (غررالحکم: ۸۹۵۵) همچنین از ایشان نقل شده است که فرمودند: «هر که در عمل کوتاهی کند، به اندوه گرفتار آید». (نهج البلاغه: حکمت ۱۲۷) پاسخ اسلام به دل‌مردگی و رخوت، درگیر شدن فعالانه با مسئولیت‌های زندگی و شجاعت در اقدام است؛ چراکه حرکت، نشاط و بالندگی را در پی دارد.
توازن میان سازندگی دنیا و توشه آخرت
دیدگاه جامع دین، تضادی میان تلاش برای آبادی دنیا و ساختن سرای جاویدان قائل نیست. فرد مؤمن نه تارک دنیاست که محتاج دیگران شود و نه دنیاپرستی است که آخرت را از یاد ببرد. او به دنیا به عنوان کشتگاهی برای ابدیت می‌نگرد و در هر دو مسیر با جدیت و برنامه‌ریزی گام برمی‌دارد: «اعمل لدنیاک کأنّک تعیش أبداً، واعمل لآخرتک کأنّک تموت غداً؛ برای دنیای خود چنان کار کن که گویی جاودانه زندگی می‌کنی و برای آخرتت چنان کار کن که گویی فردا خواهی مرد». (تنبیه‌الخواطر: ۲۳۴/۲) این دیدگاه معتدل، مؤمنان را به پایه‌ریزی بناهای استوار، توسعه معیشت و عمران زمین ترغیب می‌کند و همزمان یاد مرگ را مهارکننده‌ای برای جلوگیری از حرص و ستم قرار می‌دهد.
تبیین جایگاه اصالت کار در الگوی اقتصادی جامعه اسلامی در اندیشه رهبر شهید انقلاب/ دسترنج برخاسته از تلاش، شایسته قدردانی است
در نظام اقتصادی اسلام، مال و ثروت تنها زمانی مشروعیت و برکت می‌یابند که بر مدار سعی و کار بنا شده باشند. تأکید بر ایجاد پیوندی ناگسستنی میان درآمد و تلاش، نه صرفاً یک توصیه مدیریتی؛ بلکه ضرورتی اعتقادی است که ریشه در آموزه های دینی دارد. جامعه‌ای که در پی دستیابی به عزت و استقلال حقیقی است، باید فرهنگ عمومی خود را بر محور این حقیقت تنظیم کند که تنها دسترنجِ برخاسته از تلاش، شایسته قدردانی و مبنای رشد است. تغییر ذائقه جامعه از درآمدهای بی‌زحمت به سمت بهره‌وری، تنها راه نجات از آسیب‌های اقتصادی و تحقق عدالتی پایدار است. رهبر شهید انقلاب ما در بیاناتشان درباره این امر فرمودند: «ما احتیاج داریم که یک رابطه مستقیمی بین درآمد و کار وجود داشته باشد؛ یعنی [مطابق] این آیه‌ای که این قاری عزیزمان خواندند: لَیسَ لِلاِنسانِ اِلّا ما سَعی. (سوره مبارکه النجم؛ آیه ۳۹) درآمد بایستی ناشی از سعی باشد... ناشی از تلاش باشد. باید جامعه را این‌جوری [بار آورد]؛ این کار خیلی سختی است؛ این یعنی چه؟ یعنی [روش کسب] خیلی از این پول‌های بادآورده و ثروت‌های بادآورده غلط است. ما باید فرهنگ ثروت بادآورده را در کشور متوقف کنیم. عرض کردم، این کار بلندمدت و مشکلی است اما باید بشود. خیلی از این واسطه‌گری‌ها، خیلی از این سوداگری‌ها، خیلی از این دلال‌بازی‌ها، این رشوه دادن و رشوه گرفتن‌ها در بعضی از جاها، این رباخواری‌ها در بعضی از بخش‌های اقتصادی کشور، این ویژه‌خواری‌ها، که ارتباط با فلان کس موجب بشود یک درآمد آسان بی‌دردسرِ بدون کاری گیر آدم [بیاید]، همه این‌ها برای جامعه مضر است... خیلی از این تبعیض‌ها، خیلی از این کارهای تجملاتی، خیلی از این ثروت‌های مضر ــ که آثار فسادش را انسان در جامعه می‌بیند و کسانی مصداق «مُترَفین» (سوره مبارکه سبأ؛ آیه ۳۴) در جامعه هستند که در قرآن ذکر شده‌اندــ خیلی از این‌ها ناشی از همین است که ارتباط درآمد و سود و بهره با کار قطع شده؛ کار نیست، [اما] درآمد هست؛ این نمی‌شود؛ درآمد باید ناشی از کار باشد». (۰۹/۰۲/۱۴۰۲) با توجه به سخنان رهبر شهید، ترویج فرهنگ درآمد ناشی از سعی، جامعه را از رخوت ثروت‌های کاذب و فعالیت‌های غیرمولد می‌رهاند. وقتی معیار بهره‌مندی، تلاش عملی باشد، چرخ‌های تولید با انگیزه بیشتری به حرکت درمی‌آیند. این نگاه، نه تنها شکوفایی اقتصادی را در پی دارد؛ بلکه اخلاق عمومی را بر پایه صداقت و مسئولیت‌پذیری استوار می‌کند؛ جامعه‌ای که در آن هر فرد، متناسب با همت خویش سهم می‌برد.
نظر شما